Wanneer een kind van tien al spreekt over het manipuleren, controleren en gebruiken van andere mensen, is dat geen mensenkennis. Dat is een ernstig alarmsignaal. Toch blijft onze maatschappij destructief gedrag wegschrijven, tot de gevolgen zichtbaar worden in relaties, gezinnen en het leven van andere mensen.

Ik ga je meenemen in een casus uit de praktijk. Een verhaal dat werkelijk gebeurd is, waarbij ik bepaalde details heb aangepast om de privacy van de betrokken personen te beschermen. Het is een verhaal dat duidelijk maakt hoe gemakkelijk onze maatschappij over ernstig verontrustend gedrag heen stapt. Niet alleen de omgeving, maar ook ouders, familieleden, begeleiders en mensen die dergelijke uitspraken rechtstreeks te horen krijgen. En precies daar begint het probleem. We zoeken verklaringen, minimaliseren wat we horen en verschuilen ons achter de leeftijd of de mogelijke trauma-achtergrond van iemand. Ondertussen krijgt destructief gedrag de ruimte om zich verder te ontwikkelen.

1. Een meisje van tien dat mannen als gebruiksvoorwerpen beschouwt

Stel dat jij veertien jaar bent en dagelijks een meisje van tien naar huis begeleidt. Haar moeder kent jou al verschillende jaren en vertrouwt jou. Ze heeft jou gevraagd haar dochter veilig naar huis te brengen, zodat zij ondertussen het middagmaal klaar heeft wanneer haar dochter thuiskomt.

Op een dag ontstaat er tijdens die wandeling een gesprek. Het meisje begint in detail te vertellen hoe zij naar mannen en jongens kijkt. Volgens haar hebben mannen geen recht van bestaan. Ze beschouwt hen als gebruiksvoorwerpen die uitsluitend dienen om haar eigen doelen te bereiken. Je schrikt van haar uitspraken en vraagt of er iets gebeurd is. Heeft haar vader haar iets aangedaan? Heeft iemand anders uit de familie haar slecht behandeld? Maar uit haar verhalen blijkt vooral een uitgesproken haat tegenover mannen en jongens, ook tegenover haar eigen vader en broer, zonder dat uit haar verhaal blijkt dat zij haar iets hebben aangedaan. Het blijft niet bij mannen. Ze spreekt eveneens over dieren als nutteloze wezens die geen bestaansrecht hebben. Ook kinderen beschouwt ze als gebruiksvoorwerpen.

Je maakt je zorgen en spreekt haar moeder hierover aan. Die vertelt dat zij zelf al bedenkingen heeft gehad bij bepaalde uitspraken van haar dochter. Ze maakt zich zelfs zorgen over hoe haar dochter zich later tegenover een vriendje zal gedragen. En wat gebeurt er vervolgens? Er wordt verder niets ondernomen. Een kind van tien spreekt openlijk over het gebruiken en controleren van andere mensen. De moeder heeft zelf al verontrustende signalen opgemerkt. Toch blijft het daarbij.

2. Zes jaar later: wat ze als kind vertelde, brengt ze nu in de praktijk

Zes jaar later heeft het meisje een relatie met een jongen die jij oppervlakkig kent. Door omstandigheden kom je met hem in contact en ontdek je hoe hun relatie verloopt. Hij beschrijft haar als een lief meisje. Tegelijkertijd vertelt hij dat zij hem al vijf keer heeft gedumpt, dat ze hem gebruikt en dat ze hem verhalen vertelt over wat ze allemaal met andere mannen uitsteekt. Er is sprake van manipulatie, bedrog, misbruik, controle en herhaaldelijk aantrekken en afstoten. Toch keert hij telkens naar haar terug. Hij is ervan overtuigd dat hij liefde ervaart.

Uiteindelijk krijgt zij hem zover dat hij zijn nieuwe vriendin met haar bedriegt. Hij raakt opnieuw betrokken bij haar en helpt haar bij een abortus. In zijn eigen verhaal beschrijft hij achteraf hoe gemakkelijk hij zich door haar tranen heeft laten meeslepen en hoe hij die tranen uiteindelijk als gespeeld is gaan beschouwen. Hij beseft pas achteraf wat er gebeurd is. Hij is niet alleen opnieuw betrokken geraakt bij de manipulaties van zijn ex-partner. Hij is ook zijn nieuwe vriendin kwijt.

En laat ons daar meteen duidelijk over zijn: ook die jongen draagt verantwoordelijkheid voor zijn eigen keuzes. Hij heeft zijn nieuwe vriendin bedrogen. Het feit dat hij zelf manipulatie heeft meegemaakt, neemt die verantwoordelijkheid niet weg. Maar in deze casus richten we ons in de eerste plaats op het meisje. Wat zij op tienjarige leeftijd al vertelde over het gebruiken en controleren van mannen, zien we zes jaar later terug in haar relationele gedrag. En dan wordt het bijzonder belangrijk om terug te kijken naar die eerste signalen. Want die waren er al. Ze werden uitgesproken. Ze werden gehoord. En ze werden onvoldoende ernstig genomen.

3. Stop met psychopathische en antisociale trekken te verwarren met mensenkennis

Wanneer een kind van tien in detail beschrijft hoe het andere mensen wil manipuleren, controleren en gebruiken, zijn er mensen die dat interpreteren als een teken van intelligentie of mensenkennis. Nee. Dat is geen mensenkennis. Dat is een ernstig alarmsignaal.

In deze casus zien we een meisje dat mannen als instrumenten beschouwt, een uitgesproken behoefte aan controle en macht uitspreekt en nauwelijks rekening lijkt te houden met de gevoelens van anderen. Ze vertelt openlijk hoe zij mannen wil gebruiken, hoe zij hen onder controle wil houden en hoe zij naar andere mensen kijkt. Wanneer iemand haar probeert aan te spreken op respect, geweten en de gevolgen van haar uitspraken, toont zij geen bereidheid om haar houding tegenover anderen in vraag te stellen. Wat hier naar voren komt, zijn ernstige antisociale en narcistische trekken: een gebrek aan empathie, een uitgesproken superioriteitsgevoel, instrumenteel omgaan met andere mensen en een sterke behoefte aan macht en controle.

Dat zijn geen onschuldige uitspraken die we zomaar moeten wegwuiven omdat iemand nog maar tien jaar is. Het gaat hier bovendien niet om één ongelukkige uitspraak tijdens een ruzie. Het gaat om een samenhangend verhaal waarin het meisje uitgebreid beschrijft hoe zij anderen beschouwt en hoe zij hen wil behandelen. En wanneer we vervolgens zien hoe zij op latere leeftijd binnen haar relaties handelt, wordt duidelijk waarom die eerste signalen zo belangrijk waren. Een kind dat openlijk vertelt hoe het anderen wil gebruiken en vernederen, heeft geen applaus nodig voor zijn zogenaamde mensenkennis. Dat kind heeft professionele hulp nodig.

Dat betekent dat ouders en begeleiders hun verantwoordelijkheid moeten opnemen. Niet wachten tot het kind volwassen is. Niet wachten tot er meerdere slachtoffers zijn. Niet blijven zoeken naar verklaringen die het gedrag vergoelijken. Er moet onderzocht worden wat er speelt en welke gespecialiseerde begeleiding noodzakelijk is.

4. Niet ieder kind met antisociaal gedrag heeft antisociale ouders

Een andere fout die onze maatschappij maakt, is automatisch naar de ouders wijzen wanneer een kind ernstig probleemgedrag vertoont. Dan horen we uitspraken zoals: "Dat kind zal thuis wel iets meegemaakt hebben" of "De ouders zullen wel iets verkeerd gedaan hebben." Maar zo eenvoudig ligt het niet.

In deze casus zien we een moeder die zich zorgen maakt over haar dochter. Ze heeft eveneens een zoon die compleet ander gedrag vertoont. Hij wordt omschreven als vriendelijk, zacht, sociaal en empathisch. Ook bij de ouders worden geen vergelijkbare antisociale gedragingen beschreven. Dat betekent niet dat we de volledige gezinsgeschiedenis kennen. Het betekent wel dat we niet automatisch de verantwoordelijkheid voor ieder gedragsprobleem van een kind bij de ouders mogen leggen.

Een kind ontwikkelt zich onder invloed van verschillende factoren. Niet ieder kind met ernstige antisociale trekken heeft ouders die zich op dezelfde manier gedragen. En niet ieder destructief gedrag is het rechtstreekse gevolg van een trauma. De grootste fout die ouders in zo'n situatie maken, is de signalen blijven minimaliseren en geen gespecialiseerde hulp inschakelen. Wanneer een kind herhaaldelijk een gebrek aan empathie toont, anderen als gebruiksvoorwerpen beschouwt en openlijk spreekt over manipulatie en controle, hoort dat gedrag onderzocht te worden. Een kinderpsychiater of andere gespecialiseerde hulpverlener is dan geen overbodige luxe. De leeftijd van een kind is geen reden om ernstig verontrustend gedrag te negeren. Het is juist een reden om tijdig in te grijpen.

5. Het charmante masker: lief voor de buitenwereld, destructief binnen relaties

Wat in deze casus eveneens opvalt, is het enorme verschil tussen het beeld dat de jongen van zijn vriendin heeft en het gedrag dat hij tegelijkertijd beschrijft. Hij noemt haar lief. Maar hij vertelt ook dat zij hem herhaaldelijk heeft gedumpt, gebruikt, gemanipuleerd en bedrogen.

Hoeveel mensen blijven vasthouden aan het beeld van een lieve, vriendelijke of charmante partner, terwijl ze ondertussen voortdurend destructief gedrag ervaren? Iemand die charmant overkomt, is daarom nog geen persoon die op een gezonde manier in relatie staat. Iemand die vriendelijk is tegenover vrienden, familieleden of collega's, gedraagt zich daarom niet noodzakelijk op dezelfde manier tegenover een partner. En iemand die op bepaalde momenten liefdevol lijkt, wist daarmee het bedrog, de manipulaties en het misbruik op andere momenten niet uit.

In de casus zien we hoe de jongen blijft vasthouden aan het beeld van zijn lieve vriendin, terwijl haar gedrag hem telkens opnieuw beschadigt. Hij ziet de manipulaties. Hij vertelt erover. En toch keert hij terug. Dat is precies waarom het belangrijk is om niet uitsluitend naar afzonderlijke momenten te kijken, maar naar het volledige gedragspatroon. Lief zijn tussen twee manipulaties door maakt iemand niet tot een gezonde partner.

6. De jongen verwart liefde met aandacht, afwijzing en gehechtheid

Nu komen we bij een ander belangrijk onderdeel van deze casus. De jongen blijft terugkeren naar een meisje dat hem herhaaldelijk bedriegt, afwijst en gebruikt. Zelfs wanneer hij een nieuwe vriendin heeft, blijft hij betrokken bij zijn ex-partner. Hij is ervan overtuigd dat hij liefde ervaart. Maar wat hij beschrijft, is een relatie waarin aandacht, afwijzing en gehechtheid voortdurend door elkaar lopen.

En dat is precies waar ik in mijn begeleiding dieper naar kijk. Want wanneer iemand telkens opnieuw terugkeert naar destructieve relaties, volstaat het niet om uitsluitend naar die laatste partner te kijken. Dan moet er gekeken worden naar wat die persoon zelf heeft ontwikkeld op het vlak van gehechtheid, aandacht, afwijzing en liefde. Welke ervaringen liggen aan de basis van zijn behoefte om te blijven investeren in iemand die hem telkens opnieuw afwijst? Waarom blijft hij vasthouden aan iemand die hem bedriegt? Wat maakt dat hij die relatie als liefde blijft beschouwen?

In de casus zien we hoe de jongen zijn behoefte aan een partner en zijn gehechtheid blijft volgen, ondanks de gevolgen voor zichzelf en zijn nieuwe vriendin. En zolang hij uitsluitend bezig blijft met het gedrag van zijn ex-partner, zonder zijn eigen onderliggende patronen te onderzoeken, blijft een belangrijk onderdeel van zijn heling onaangeroerd. Hij heeft niet alleen te kijken naar wat zij hem heeft aangedaan, maar eveneens naar wat hij zelf blijft herhalen.

7. Ongeheeld trauma: wanneer slachtoffers zelf anderen beginnen te kwetsen

Dit is een onderdeel waar veel mensen liever niet naar kijken. De jongen in de casus is zelf betrokken geraakt bij een destructieve relatie. Hij heeft manipulatie, bedrog en herhaaldelijke afwijzing meegemaakt. Maar uiteindelijk bedriegt hij zelf zijn nieuwe vriendin. Hij is niet uitsluitend iemand die gekwetst werd. Hij heeft ook iemand anders gekwetst.

En dat is precies waarom ik zo sterk de nadruk leg op heling. Niet om slachtoffers verantwoordelijk te maken voor wat anderen hen hebben aangedaan. Wel om duidelijk te maken dat je eigen trauma geen vrijgeleide is om anderen te beschadigen. Wanneer je zelf bedrogen bent geweest, geeft dat jou niet het recht om een volgende partner te bedriegen. Wanneer je zelf gemanipuleerd bent geweest, geeft dat jou niet het recht om anderen te manipuleren. En wanneer je zelf jarenlang in een destructieve relatie hebt gezeten, betekent dat niet dat jouw gedrag tegenover een nieuwe partner buiten beschouwing blijft. Je bent niet verantwoordelijk voor het misbruik dat je hebt meegemaakt. Je bent wel verantwoordelijk voor wat jij zelf tegenover anderen doet.

Daarom gaat heling veel verder dan uitsluitend vertellen wat je vorige partner jou heeft aangedaan. Het gaat eveneens over de patronen die jij zelf hebt ontwikkeld, de keuzes die je vandaag maakt en de gevolgen daarvan voor jouw omgeving. Wie na een destructieve relatie onmiddellijk op zoek gaat naar een nieuwe partner, zonder aandacht te besteden aan de eigen onverwerkte ervaringen, riskeert diezelfde patronen mee te nemen naar een volgende relatie. En dan ontstaat er een situatie waarin niet alleen de persoon zelf opnieuw gekwetst raakt, maar ook anderen de gevolgen ondervinden.

8. Waarom een gezonde relatie niet hetzelfde gevoel oproept als een destructieve relatie

Stel dat de jongen uit de casus opnieuw een relatie aangaat. Hij ontmoet een vrouw die hem niet bedriegt, niet manipuleert en niet voortdurend afwijst. Een vrouw die op een gezonde manier in relatie staat. Maar hij heeft jarenlang liefde verbonden met aandacht, afwijzing, onzekerheid en het voortdurend opnieuw moeten investeren in iemand die hem wegduwt.

Wat gebeurt er wanneer diezelfde dynamiek plotseling ontbreekt? Dan bestaat het risico dat hij de gezonde relatie als minder intens ervaart. Dat hij minder investeert, afstand neemt of opnieuw betrokken raakt bij iemand die hem afwisselend aandacht geeft en afwijst. Niet omdat een gezonde relatie minder waard is, maar omdat hij zijn eigen gehechtheid en relationele patronen nog onvoldoende heeft onderzocht.

Hij blijft de dynamiek die hij kent verwarren met liefde. En precies daarom is het zo belangrijk om verder te kijken dan de vraag waarom iemand telkens de verkeerde partner kiest. Het gaat ook over de manier waarop iemand liefde herkent, hoe iemand omgaat met aandacht en afwijzing en welke rol de eigen gehechtheid daarin speelt. Niet iedere intense aantrekking is liefde. Niet iedere sterke gehechtheid is een gezonde verbinding. En niet iedere relatie waarin je jarenlang blijft investeren, is een relatie waarin je werkelijk geliefd wordt.

9. Destructief gedrag stopt niet aan de voordeur van een liefdesrelatie

Wanneer iemand anderen als gebruiksvoorwerpen beschouwt, uitsluitend bezig is met macht en controle en nauwelijks rekening houdt met de gevolgen van het eigen gedrag, beperkt dat zich niet noodzakelijk tot een liefdesrelatie. Diezelfde patronen kunnen eveneens zichtbaar worden tegenover kinderen, ouders, broers, zussen, familieleden, vrienden en andere mensen uit de omgeving. En dat maakt deze problematiek zo ernstig.

Wanneer destructief gedrag jarenlang wordt weggewuifd, blijven de gevolgen niet beperkt tot één persoon. Een partner wordt gemanipuleerd. Een volgende partner wordt bedrogen. Kinderen groeien op in een omgeving waarin controle, manipulatie en emotionele onveiligheid aanwezig zijn. En ondertussen blijft de omgeving verklaringen zoeken. "Die persoon heeft zelf veel meegemaakt." "Zo erg zal het wel niet zijn." "Die bedoelt het niet zo."

Maar de gevolgen voor de mensen die dat gedrag ondergaan, verdwijnen niet omdat de omgeving er een verklaring voor heeft gevonden. Een trauma-achtergrond maakt destructief gedrag niet onschadelijk. Een persoonlijkheidsproblematiek maakt manipulatie niet minder ingrijpend. En een moeilijke jeugd betekent niet dat de mensen rondom iemand verplicht zijn om bedrog, misbruik of controle te blijven ondergaan.

10. Stop met alles onder trauma weg te schrijven

We leven in een maatschappij waarin bijzonder snel naar trauma wordt verwezen wanneer iemand ernstig destructief gedrag vertoont. Maar niet ieder antisociaal gedrag is het gevolg van trauma. En niet ieder kind dat ernstige gedragsproblemen ontwikkelt, heeft ouders die zich destructief gedragen.

In de casus zien we een meisje dat op tienjarige leeftijd al openlijk spreekt over het gebruiken en controleren van mannen. Zes jaar later zien we hoe zij binnen haar relaties manipulatie, bedrog en controle toepast. De signalen waren er al. En toch werd er onvoldoende mee gedaan. Dat is precies waar we ons als maatschappij bewuster van moeten worden.

We hoeven niet te wachten tot iemand meerdere partners heeft beschadigd voordat we erkennen dat er sprake is van ernstig probleemgedrag. We hoeven niet te wachten tot een kind volwassen is voordat we gespecialiseerde hulp inschakelen. En we hoeven destructief gedrag niet te blijven vergoelijken omdat iemand zelf een moeilijke achtergrond heeft. Een verklaring voor gedrag is geen rechtvaardiging voor dat gedrag. Dat geldt voor het meisje uit de casus. Dat geldt voor de jongen die zijn nieuwe vriendin bedriegt. En dat geldt voor iedereen die vanuit eigen onverwerkte ervaringen anderen blijft kwetsen.

11. Heling vraagt dat je stopt met uitsluitend naar de ander te kijken

Wanneer je zelf een destructieve relatie hebt meegemaakt, is het begrijpelijk dat je in eerste instantie bezig bent met wat die andere persoon jou heeft aangedaan. Je probeert te begrijpen waarom die persoon jou heeft bedrogen, gemanipuleerd of gebruikt. Maar wanneer je uitsluitend bij het gedrag van de ander blijft stilstaan, kom je niet toe aan het onderzoeken van jouw eigen relationele patronen. En daar ligt een essentieel onderdeel van jouw heling.

Waarom bleef jij investeren in iemand die jou telkens opnieuw afwees? Wat maakte dat jij aandacht bleef verwarren met liefde? Welke rol speelde jouw eigen gehechtheid? En welke gevolgen hebben jouw onverwerkte ervaringen vandaag voor de manier waarop jij met anderen in relatie staat?

Het gaat niet over jezelf de schuld geven van wat jou is aangedaan. Het gaat over stoppen met uitsluitend naar de ander te kijken en eindelijk aan de slag gaan met wat er bij jou zelf nog actief is. Want wanneer je blijft vasthouden aan de overtuiging dat uitsluitend jouw vorige partner het probleem was, mis je een belangrijk onderdeel van jouw eigen proces. Je vorige partner heeft verantwoordelijkheid voor wat die jou heeft aangedaan. Jij draagt verantwoordelijkheid voor jouw eigen heling en voor de manier waarop jij vandaag met anderen omgaat.

En dat is precies waarom ik in mijn begeleiding niet blijf stilstaan bij het verzamelen van kennis over narcisme, manipulatie of toxische relaties. Het gaat erom dat jij jouw eigen patronen leert herkennen, ermee aan de slag gaat en ze niet langer jouw relaties laat bepalen.

Tot slot: het wordt tijd dat we destructief gedrag ernstig nemen

Het meisje uit deze casus vertelde op tienjarige leeftijd al hoe zij mannen beschouwde en hoe zij hen wilde gebruiken. Zes jaar later zien we hoe diezelfde houding terugkomt in haar relationele gedrag. De jongen die bij haar betrokken raakt, blijft haar manipulaties verwarren met liefde en gehechtheid. Uiteindelijk bedriegt hij zelf zijn nieuwe vriendin en veroorzaakt hij op zijn beurt schade.

En dat is precies wat deze casus zo belangrijk maakt. We hebben niet uitsluitend te kijken naar de persoon die destructief gedrag vertoont. We hebben eveneens te kijken naar de mensen die dat gedrag blijven vergoelijken, naar de slachtoffers die hun eigen heling uitstellen en naar de gevolgen die onverwerkte patronen hebben voor volgende relaties.

Stop met ernstig probleemgedrag weg te schrijven als mensenkennis, een moeilijke jeugd of een onschuldige karaktereigenschap. Stop met manipulatie te verwarren met liefde. En stop met de verantwoordelijkheid voor jouw eigen heling voortdurend buiten jezelf te leggen.

Want zolang we destructief gedrag blijven minimaliseren en onze eigen relationele patronen niet onder ogen zien, blijven we dezelfde problematiek in onze maatschappij onderhouden. Het wordt tijd dat we niet alleen kijken naar wat mensen zeggen, maar ook naar wat ze doen. Dat we verontrustende signalen ernstig nemen, verantwoordelijkheid opnemen en stoppen met het goedpraten van gedrag dat anderen beschadigt.

Liefde is geen manipulatie. Liefde is geen controle. Liefde is geen voortdurende afwijzing. En gehechtheid aan iemand die jou beschadigt, maakt die relatie nog niet gezond.

Heling vraagt dat je verder kijkt dan de persoon die jou heeft gekwetst en aan de slag gaat met wat er bij jou zelf nog actief is. Niet om jouw verleden te blijven verklaren, maar om te stoppen met het herhalen ervan.



Groeten,
Wendy